Skip Add

OnlinePana

आज : २०७७ कार्तिक १५ गतेPreeti to UnicodeUnicode to PreetiRoman to UnicodeDate Converter
कोरपाटी जेठ ३१, २०७७काठमाडौं
२१७ पटक

वर्तमान समयमा कोरोना महामारिले निम्त्याएको संकटको कारणले मानिसको जिवन सोचे जस्तो तरिकाले चल्न सकेको छैन ।जसले गर्दा मानिसमा मनोवैज्ञानिक असरहरु, मनोसामाजिक समस्याहरु देखापर्न जान्छ । सबै कुराहरु असहज परिस्थितीमा परिणत भएका छन् । यस्तो समयमा हामिले ख्याल गर्नुपर्ने विशेष कुरा भनेकोे अवस्था प्रतिकुल हुँदाहुँदै पनि हामिले त्यो प्रतिकुलतामा हेर्न सकिने सकारात्मक पक्षहरु के के हुन त भनेर त्यस्ता कुराहरुलाई उजागर गर्नु अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ । जस्तै ः यो महामारिको अवस्थामा सबै कुराहरु हामिले प्रतिकुल मात्र देखिरहेका हुन सक्छौँ, तर पनि हामिले यस प्रतिकुलता संगै ध्यान पुर्याउन र आफ्नो मनस्थिती लाई संयमित गर्न के कस्ता कुराहरु हुन सक्छन् जस्को जानकारि बाट लाभ लिन सकिन्छ । तिनका बारेमा छोटकरिमा केही चर्चा गरौँ ।
मानसिक विचलन (Mental Disorder) भनेको के हो ?
व्यक्तिको आफ्नो ईच्छा, आकांक्षा, सोँचाई, धारणा वा उसप्रति समाजको हेराइको कारणले गर्दा उसको विचार, भावना, व्यवहार, वातावरण, शरिर र संवेगात्मक रुपमा प्रभावपारे पछि दैनिक कृयाकलापमा अवरोध आएको अवस्थालाई नै मानसिक विचलन (Mental Disorder) भनिन्छ । यस्तो समस्या व्यक्तिको, इच्छा, आकांक्षा, मन, भावना, चाहना, वातावरण, परिस्थिती र समाजमा रहेका मूल्यमान्यता बिचमा तालमेल नमिल्दा देखापर्दछ । अर्थात व्यक्ति कुनै पनि कारणले अप्ठ्यारो वा असहज परिस्थितिमा पर्दा दैनिक कृयाकलापहरु सामान्य रुपमा संचालन गर्न नसक्ने अवस्था नै मानसिक विचलन हो । कुनै अकल्पनिय घटनाले मानिसको जिवनमा गहिरो चोटको कारणले मानिसमा मानसिक विचलन ल्याउन सक्दछ ।
मानिसमा मानशिक विचलन आउने कारणहरु :
– लाञ्छना वा अपहेलना
– विचार र भावनाको सम्मान वा कदर नहुनु
– आवश्यकताको पहिचान हुन नसक्नु
– लामो समय सम्म बिरामी वा अशक्त हुनु
– आर्थिक समस्या हुनु
– प्राकृतिक संकट, महामारि (प्रकोपमा) पर्नु
– हिंसामा पर्नु (लैङ्गिक, सामाजिक, आर्थिक, घरेलु आदि)
– लागुपदार्थ दुव्र्यसन
– आफ्नो लक्ष्य र उद्धेश्यमा असफल हुनु
– झगडा हुनु (पारिबारिक ,सामाजिक
– यौन हिंसा, दुव्र्यवहार वा बलात्कारको शिकार हुनु
– बालविवाह, बहुविवाह हुनु आदि ।
मानसिक विचलनका लक्षणहरु
–मनमा धेरै कुराहरु खेलाउने
– निराशावादी कुराहरु बढी गर्ने
– झर्कने, तर्सने
– निराश देखिने
– टोलाउने
– एकान्तमा बस्ने
– अरुसंग घुलमिल नहुने
– फरक बानी व्यवहार देखाउने
– रुने, कराउने
– धेरै रिसाउने
– छिटोछिटो सास फेर्ने
– धेरै नकारात्मक सोच गर्ने आदि ।

मानसिक विचलनका असरहरु :
– मनोबल गिर्ने
– बदलाको भावना राख्ने
– कुलतमा फस्ने
– आत्मग्लानी महसुस गर्ने
– शारिरीक तथा मानसिक रुपमा अशक्त हुने
– व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्ध बिग्रने
– समाजमा विकृति र विसंगती बढ्ने
– समाजबाट बहिस्कृत हुने
– आत्महत्याको प्रयास वा आत्महत्या गर्ने आदि ।
मानसिक विचलन व्यवस्थापन तथा समाधानका उपायहरु :
– मायाममता बाँड्ने
– व्यक्तिको विचार र भावनाको सम्मान गर्ने
– लाञ्छना र भेदभाव नगर्ने
– घुलमिलको वातावरण सृजना गर्ने
– समस्यामा परेको व्यक्तिको राम्रो हेरविचार गर्ने
– मायाममता बाँड्ने
– दैनिक कामकाजमा व्यस्त राख्ने
– समस्याको स्थान र वातावरण बाट टाढा राख्ने
– समाज र समुदायमा सचेतना जगाउने
– समस्याको पहिचानगरि समयमै सही उपचार गराउने
– बिरामीको उपचार गर्ने
– मनोविमर्श गर्ने
– स्वः हेरचाह गर्ने आदि ।
मनोविमर्श (Counselling) के हो ?
मानिसलाई सामाजिकीकरणको समयमा विभिन्न कठीन अवस्थाहरु आउछन् जसले गर्दा उनीहरुको जिवनमा विभिन्न मानसिक विचलनका समस्याहरु देखा पर्छन । यसरी समस्यामा रहेको मानिसको विद्यमान असुविधा, कठीनाई वा ब्यवहारमा परीवर्तन ल्याउन , सुधार गर्न वा समस्या समाधान गर्न सहयोग पुर्याउने उद्देश्यले समस्या भएको ब्यक्ति र मनोविमर्शकर्ता विच हुने योजनावद्ध छलफल वा कुराकानी नै मनोविमर्श (Counselling) हो । मानसिक विचलनको समस्यामा परेको व्यक्तिले आफूसंग समस्यै समस्या मात्र धेरै रहेको ठान्दछ । यस्तो अवस्थामा उक्त व्यक्तिको जिवनमा प्रवेश गरि उसको भावना र विचारलाई सम्मान गर्दै समस्याको पहिचान गर्न योजनाबद्ध रुपमा कुराकानी वा छलफलको माध्यमबाट व्यक्तिलाई समस्याबाट बाहिर निकाल्न र उसको समस्या समाधान गर्न गरिने सहयोगी प्रयास नै मनोविमर्श हो । मनोविमर्श भावना, विचार, संवेग र सोचाइमा केन्द्रित भई योजनाबद्ध रुपमा छलफल र कुराकानी मार्फत गरिने एक प्रकारको उपचार विधी हो ।
मनोबिमर्श किन ?
– समस्या पहिचान गर्न
– क्षमता पहिचान गर्न
– समस्यामा परेको व्यक्तिको भावना बुझ्न, भावनात्मक आवश्यकता परिपूर्ति गर्न
– अन्यौलको अवस्थाबाट मुक्त गराउन
– विकल्पको खोजी गर्न
– अवस्थामा सुधार ल्याउन
– व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन
– मानसिकतालाई परिवर्तन गर्न
– दृष्टिकोण बदल्नमा प्रयास गराउने
– नकारात्मक व्यवहार लाई सकारात्मक तर्फ ल्याउन
– सकारात्मक सोंचको विकास गराउन
– तनावबाट मुक्त गराउन
– व्यक्ति, परिवार तथा समुदायमा समञ्जस्यता ल्याउने र सकारात्मक सम्बन्ध स्थापति गर्न
– सहज जिवनयापन गराउन,मनोविमर्शको सहयोगले व्यक्ति÷बालबालिकाहरू मानसिक रुपमा स्वस्थ रही आफ्नो दैनिक जीवन सुचारु रुपमा चलाउन
– सेवाग्राहिलाई आफ्नो समस्या आफै पत्ता लगाई त्यसको समाधानका उपाय पत्ता लगाउन उसैलाइ सहयोग र प्रोत्साहन दिई सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन
– सहि निर्णय लिन
– मानसिक समस्या न्यूनिकरण गर्न : समस्या समाधान गर्न ।
मनोविमर्शको महत्व :
हरेक व्यक्ति र घटना अनुसार मनोसामाजिक समस्याको प्रकृति र गहनता पनि फरक फरक हुने भएकाले समस्याको सहि पहिचान गर्न मनोसामाजिक मनोविमर्शको आवश्यकता पर्दछ । त्यसैले समस्यालाई लुकाउने वा दबाउने होइन बरु मनोसामजिक मनोविमर्शको सेवा लिई आफ्नो समस्याको बारेमा छलफल÷कुराकानी गरेर समस्याको समाधान गर्न सकिन्छ । मानसिक विचलन वा महामारी भएको बेला प्रमुख व्यवस्थापन नै स्व हेरचाह हो
स्वः हेरचाह भनेको के हो ?(what is Self Care) ः
हामिले हाम्रो जिवनमा आफूलाई भन्दा अरुलाई र आफ्नो काम भन्दा अरुको काममा बढि ध्यान दिने, आफूलाई भन्दा बढि अरुलाई बढि महत्व दिईरहेका हुन्छौ । फलस्वरुप आफूलाई भैरहेके शारिरिक, मानसिक र संवेगात्मक समस्याहरुका बारेमा सचेत भएका हुदैनौ । कतिपय अवस्थामा हाम्रो यस्तो स्वभाव र व्यवहार आफ्नै लागि हानिकार हुन्छन् ।
तसर्थ आफ्नो लागि आफैले आफुलाई गर्ने स्याहर सुसार र हेरविचार लाई नै स्वः हेरचाह भनिन्छ ।
स्वः हेरचाह गर्ने तरिकाहरु :
– लामो लामो श्वास फेर्ने
– ध्यान तथा योगा गर्ने
– प्रशस्त पानि पिउने
– पर्याप्त निन्द्रा सुत्ने
– सरसफाईमा ध्यान दिने
– आफ्नो नियमित समय तालिका अनुसार समयमै खाना खाने
– रमाईलो वातावरणमा बस्ने
– मनोरञ्जनमा सहभागि हुने
– मिल्ने साथि संग आफ्नो मनको कुरा साटासाट गर्ने
– गित संगित सुन्ने र नाचगान गर्ने
– संभव भएसम्म कामको तालिका बनाएर काम गर्ने बानि बसाल्ने
– आपm्नो क्षमता अनुसारको काम गर्ने
– प्रतिकुल परिस्थितीमा पनि आफूलाई धैर्य राख्न प्रयास गर्ने
– जिवन प्रतिको आशालाई जिवित राखिराख्ने
– सकारात्मक सोँच राख्ने, आदी ।

लेखक
नन्द राज आचार्य
मनोसामाजिक बिमर्शकर्ता
TPO नेपाल जुम्ला
[email protected]

प्रतिकृया दिनुहोस्